صفحه برش و سایش
«بکس ششپر بهتر است یا دوازدهپر؟» پرتکرارترین سؤالِ خریدارِ جعبهبکس است و جوابِ کوتاهش این است: هیچکدام همیشه بهتر نیست؛ هر کدام یک مسئلهٔ متفاوت را حل میکند. ششپر مهره را نجات میدهد، دوازدهپر وقت و جا را. این مقاله با هندسهٔ ساده نشان میدهد چرا، و در آخر میگوید برای کارِ خودتان کدام را بخرید.
این مقاله بخشی از راهنمای انواع بکس و آچار بکس است که درایو، جنس فولاد و انواعِ دسته را توضیح میدهد. محصولات در دستههای بکس تکی، جعبه بکس و آچار جغجغه موجود است.
تفاوتِ بکس ششپر و دوازدهپر در یک نگاه
| ویژگی | ششپر (6PT) | دوازدهپر (12PT) |
|---|---|---|
| شکلِ داخلی | ششضلعیِ ساده، همشکلِ مهره | ستارهٔ دوازدهپر؛ دو ششضلعیِ ۳۰ درجه چرخیده روی هم |
| محلِ تماس با مهره | روی سطحِ صافِ ضلعها، دور از گوشه | نزدیکِ گوشههای مهره |
| جاگیری روی مهره | هر ۶۰ درجه | هر ۳۰ درجه |
| مهرهٔ سفت یا زنگزده | انتخابِ درست | خطرِ گرد کردنِ گوشه |
| بکس بادی و ضربهای | استاندارد | مناسب نیست |
| پیچ با سرِ دوازدهگوش | جا نمیرود | تنها گزینه |
| ضخامتِ دیواره | بیشتر | کمتر (ستاره فلزِ بیشتری برمیدارد) |
قاعدهٔ یکخطی: مهرهٔ سفت، زنگزده یا کارِ بادی ← ششپر؛ فضای تنگ و مهرهٔ روان ← دوازدهپر. اگر شک دارید، ششپر بخرید؛ اشتباهش ارزانتر تمام میشود.
چرا بکس ششپر مهره را گرد نمیکند؟
مهرهٔ ششگوش شش ضلعِ صاف و شش گوشه دارد. وقتی آچار میچرخد، نیرو باید از جایی به مهره منتقل شود. در بکس ششپر دیوارهٔ داخلیِ بکس روی سطحِ ضلعها فشار میآورد؛ نیرو روی نواری پهن پخش میشود و فشار در هر نقطه کم است. به همین دلیل گوشههای مهره تقریباً درگیر نیستند و سالم میمانند.
در بکس دوازدهپر داخلِ بکس دوازده گوشهٔ تیز دارد و بینِ هر دو گوشه یک فرورفتگی. نتیجه این است که تماس به نواری باریک نزدیکِ گوشههای مهره محدود میشود. همان نیرو روی سطحِ کوچکتری مینشیند و فشار بالا میرود. روی مهرهٔ نو و روان این اهمیتی ندارد، اما وقتی مهره زنگ زده یا با گشتاورِ زیاد بسته شده، همین فشارِ متمرکز گوشهها را میساید و مهره «گرد» میشود. مهرهٔ گردشده با هیچ بکسی دیگر باز نمیشود و کار به قلم، اره یا مهرهکش میکشد.
تفاوتِ دوم در دیواره است. ستارهٔ دوازدهپر داخلِ بکس فلزِ بیشتری برمیدارد، پس در همان قطرِ بیرونی دیوارهٔ بکس ششپر ضخیمتر و محکمتر است. برای همین است که بکسهای فشار قوی و ضربهای تقریباً همیشه ششپرند.
زاویهٔ جاگیری؛ جایی که دوازدهپر برنده است
بکس ششپر در هر ۶۰ درجه یک بار روی مهره جا میافتد و دوازدهپر در هر ۳۰ درجه. این عدد در دو موقعیت تفاوتِ واقعی میسازد:
- مهرهٔ دیدهنشده. وقتی مهره پشتِ موتور یا زیرِ شاسی است و بکس را کورکورانه روی آن میگذارید، دوازدهپر دو برابر سریعتر «مینشیند». بکس ششپر را باید تا ۶۰ درجه بچرخانید تا ضلعها همتراز شوند.
- آچار بدون جغجغه. با آچار رینگی یا دستهٔ ساده، اگر دسته فقط ۳۰ درجه جا برای چرخیدن داشته باشد، ابزارِ دوازدهپر را بعد از هر ۳۰ درجه برمیدارید و دوباره میگذارید؛ ابزارِ ششپر در همان فضا اصلاً دوباره جا نمیافتد. به همین دلیل بیشترِ آچارهای رینگی دوازدهپرند.
اما با دستهٔ جغجغه این مزیت تا حدِ زیادی از بین میرود، چون بکس روی مهره میماند و فقط دستهٔ جغجغه عقب و جلو میرود. آنجا عددِ مهم، تعدادِ دندانهٔ جغجغه است نه تعدادِ پرِ بکس: جغجغهٔ ۷۲ دندانه با ۵ درجه حرکت دندهٔ بعدی را میگیرد (۳۶۰ ÷ ۷۲ = ۵). پس اگر همیشه با جغجغه کار میکنید، دلیلِ کمتری برای دوازدهپر دارید.
پیچهای دوازدهگوش و بکس ستارهای؛ دو استثنا
بعضی پیچها سرِ دوازدهگوش دارند — در برخی موتورها، فلایویل، سرسیلندر و اتصالاتِ صنعتی و هوایی. سرِ دوازدهگوش کوچکتر از ششگوشِ همقدرت است و فقط با بکس یا رینگِ دوازدهپر باز میشود؛ بکس ششپر اصلاً روی آن نمیرود.
استثنای دوم بکس E (ستارهای مادگی) است که ظاهرش شبیهِ دوازدهپر است ولی نیست. پیچِ E-تورکس شش لوبِ گِرد دارد و بکس دوازدهپر روی آن لق مینشیند و لوبها را میساید. برای این پیچها که در خودروهای اروپایی رایجاند، بکس E مخصوص لازم است.
مهره گرد شد؛ حالا چه؟
اگر گوشههای مهره کمی ساییده شده، هنوز ممکن است نجات پیدا کند. ترتیبِ کار:
- بلافاصله دوازدهپر را کنار بگذارید و بکس ششپرِ سالم و همسایز بردارید. هر بار چرخاندنِ دوازدهپر روی مهرهٔ نیمهگرد، کار را بدتر میکند.
- روی رزوه روغنِ آزادکننده (زنگبر) بزنید و چند دقیقه صبر کنید.
- بکس را با یک ضربهٔ سبکِ چکش تا ته روی مهره بنشانید تا روی بخشِ سالمِ ضلعها درگیر شود.
- نیرو را یکنواخت و بدونِ ضربه وارد کنید. برای مهرهٔ خیلی سفت از دستهٔ کشوییِ فشار قوی استفاده کنید، نه لوله روی جغجغه.
- اگر باز هم لغزید، سراغِ انبر قفلی یا مهرهکشِ مخصوص بروید؛ زورِ بیشتر با بکس فقط فلزِ بیشتری را میتراشد.
بکس بادی و ضربهای: فقط ششپر
بکسِ بادی گشتاور را بهصورتِ ضربههای پیاپی وارد میکند. در بکس دوازدهپر این ضربهها روی گوشههای مهره متمرکز میشوند و مهره در چند ثانیه گرد میشود؛ دیوارهٔ نازکترش هم زیرِ ضربه ترکِ خستگی برمیدارد. بکسهای ضربهای به همین دلیل ششپر، دیوارهضخیم و از فولادِ کروممولیبدن ساخته میشوند. توضیحِ کاملِ جنسِ فولاد و خطرِ بستنِ بکسِ براقِ دستی روی ابزارِ بادی در راهنمای انواع بکس آمده است.
از کجا بفهمم بکسم ششپر است یا دوازدهپر؟
- داخلِ بکس را نگاه کنید. ششپر شش گوشهٔ باز دارد و دوازدهپر دوازده گوشهٔ تیزِ ستارهای. این قطعیترین روش است.
- حکِ روی بدنه. بسیاری از برندها 6PT یا 12PT را کنارِ سایز حک میکنند.
- عنوانِ محصول. در فروشگاه، پرِ بکس در نامِ محصول آمده است؛ مثلاً «بکس تکی ۱۲ پر» رونیکس یا «بکس ۱۶ میلیمتر ۶ پر» جادری. اگر در نام نیامده، تصویرِ داخلِ بکس را ببینید یا از پشتیبانی بپرسید.
برای کارِ من کدام مناسب است؟
| کاربر | پیشنهاد | دلیل |
|---|---|---|
| خانه و تعمیراتِ گاهبهگاه | جعبهبکسِ ششپرِ درایو ۱/۲ | کمترین خطا روی مهرههای قدیمی و زنگزده |
| مکانیکِ خودرو | ستِ ششپر برای کارِ اصلی + چند دوازدهپر برای جاهای تنگ | هر دو موقعیت هر روز پیش میآید |
| کار با بکس بادی | فقط بکسِ ضربهایِ ششپرِ مشکی | ایمنی و سلامتِ مهره |
| تأسیسات و سازه (مهرههای بزرگ) | ششپرِ فشار قوی | گشتاورِ زیاد و مهرههای درگیر با زنگ |
| پیچِ سرِ دوازدهگوش | دوازدهپر در همان سایز | چارهٔ دیگری نیست |
بیشترِ جعبهبکسها ششپرند چون این انتخابِ امنتری برای همهکارهبودن است. اگر ستی دیدید که دوازدهپر است، بدانید برای سرعت در فضای تنگ طراحی شده، نه برای مهرهٔ سفت.
بکسهای موجود در فروشگاه
| محصول | نوع |
|---|---|
| بکس ۱۶ میلیمتر ۶ پر درایو ۱/۲ جادری | ششپر |
| بکس ۱۳ فشار قوی جادری | فشار قوی |
| بکس ۱۹ کوتاه فشار قوی جادری | فشار قوی |
| بکس تکی ۱۲ پر ۲۵ میلیمتر رونیکس RH-2677 | دوازدهپر |
| بکس تکی ۱۲ پر ۱۶ میلیمتر رونیکس RH-2668 | دوازدهپر |
| بکس E بلند سایز ۱۰ تاپکس | ستارهای E |
| جعبه بکس ۲۵ پارچه ۱/۲ سالی | جعبهبکس |
| دسته بکس کشویی ۱/۲ فشار قوی سیموند | دسته |
همهٔ مدلها در بکس و متعلقات (98 کالا) فهرست شدهاند.
اگر با دستهٔ جغجغه کار میکنید، مقالهٔ آچار جغجغه چیست را هم ببینید.
اینکه جعبه بکس با بکس ششپر بخرید یا دوازدهپر و چند پارچه، در انتخاب جعبه بکس آمده است.
پرسشهای پرتکرار دربارهٔ بکس ششپر و دوازدهپر
بکس شش پر بهتر است یا دوازده پر؟
برای مهرهٔ سفت، زنگزده و کار با بکس بادی ششپر بهتر است، چون روی سطحِ ضلعهای مهره فشار میآورد و گوشهها را گرد نمیکند. دوازدهپر در فضای تنگ و روی مهرهای که دیده نمیشود سریعتر جا میافتد. برای جعبهبکسِ همهکاره، ششپر انتخابِ امنتری است.
چرا بکس دوازده پر مهره را گرد میکند؟
چون تماسش با مهره به نواری باریک نزدیکِ گوشهها محدود است. همان نیرو روی سطحِ کوچکتری وارد میشود و وقتی مهره سفت یا زنگزده است، گوشهها ساییده میشوند.
بکس دوازده پر را میشود روی بکس بادی بست؟
توصیه نمیشود. ضربههای بکس بادی روی گوشههای مهره متمرکز میشود و دیوارهٔ نازکترِ بکس دوازدهپر زیرِ ضربه ترک برمیدارد. برای ابزارِ بادی بکسِ ضربهایِ ششپرِ مشکی بخرید.
زاویهٔ جاگیریِ ۳۰ و ۶۰ درجه یعنی چه؟
یعنی بکس دوازدهپر هر ۳۰ درجه و بکس ششپر هر ۶۰ درجه یک بار روی مهره جا میافتد. این در فضای تنگ و با آچارِ بدون جغجغه تفاوتِ واقعی میسازد؛ با دستهٔ جغجغه اهمیتش کمتر است.
بکس شش پر روی مهرهٔ دوازدهگوش جا میرود؟
خیر. پیچ و مهرهٔ دوازدهگوش فقط با بکس یا آچار رینگیِ دوازدهپرِ همسایز باز میشود.
بکس E همان بکس دوازده پر است؟
خیر. بکس E برای پیچهای ستارهای با شش لوبِ گِرد ساخته شده است. بکس دوازدهپر روی این پیچها لق مینشیند و لوبها را میساید.
چطور بفهمم بکسم چند پر است؟
داخلِ بکس را نگاه کنید: شش گوشهٔ باز یعنی ششپر و دوازده گوشهٔ تیزِ ستارهای یعنی دوازدهپر. بسیاری از برندها هم 6PT یا 12PT را روی بدنه حک میکنند.
آچار رینگی هم شش پر و دوازده پر دارد؟
بله، و بیشترِ آچارهای رینگی دوازدهپرند چون بدونِ جغجغه باید در فضای کم دوباره روی مهره جا بیفتند. برای مهرهٔ خیلی سفت، رینگیِ ششپر یا بکس ششپر مطمئنتر است.
بکس فشار قوی شش پر است یا دوازده پر؟
تقریباً همیشه ششپر، چون دیوارهٔ ضخیمتر و تماسِ سطحیِ ششپر همان چیزی است که کارِ سنگین و ضربهای لازم دارد.
خرید بکس از جهانخواهان
بکسهای تکی، جعبهبکسها و دستهها در بکس و متعلقات فهرست شدهاند و ارسال به سراسرِ ایران انجام میشود. راهنماهای مرتبط: انواع بکس و آچار بکس، انواع آچار و کاربرد آنها و راهنمای خرید کیف و جعبه ابزار. برای دیدنِ همهٔ راهنماها به صفحهٔ ابزار آلات سر بزنید.