فرق مته آهن، دیوار و چوب؛ چطور متهٔ درست را از روی ظاهر بشناسیم

متهٔ آهن، متهٔ دیوار و متهٔ چوب کنارِ هم در یک جعبه شبیهِ هم‌اند: میله‌ای فلزی با شیارِ مارپیچ. ولی هر کدام برای جنسی متفاوت ساخته شده و اشتباه‌گرفتنشان در چند ثانیه مته را می‌سوزاند یا کار را خراب می‌کند. این مقاله نشان می‌دهد چطور هر مته را فقط از روی نوک و دنباله‌اش بشناسید، اگر اشتباه بزنید چه می‌شود، و برای هر قطر چه دوری درست است.

این مقاله مکملِ راهنمای انواع مته و راهنمای خرید دریل است. محصولات در دسته‌های مته، مته گرانیت و ست مته موجود است.

تشخیص مته از روی ظاهر؛ جدولِ سریع

سریع‌ترین آزمون: به نوکِ مته دست بکشید. اگر پلاکی پهن‌تر از بدنه حس می‌کنید، متهٔ دیوار است؛ اگر سوزنی تیز در وسط، متهٔ چوب؛ اگر مخروطی یکنواخت و بدونِ پلاک، متهٔ آهن.

مته آهن؛ برنده‌ای که از خودِ بدنه ساخته شده

متهٔ آهن از فولادِ تندبُر (HSS) ساخته می‌شود و لبه‌های برشش بخشی از خودِ بدنه‌اند. نوکِ مخروطی با زاویهٔ حدودِ ۱۱۸ درجه، فلز را می‌بُرد و براده را به‌صورتِ رشته از شیارها بیرون می‌فرستد. رنگِ مته دربارهٔ پوششش می‌گوید، نه لزوماً کیفیتش: مشکی یعنی اکسیدِ سیاه برای کمی مقاومت در برابرِ زنگ، براق یعنی بدونِ پوشش، و طلاییِ روشن معمولاً پوششِ تیتانیوم است.

متهٔ کبالت درصدی کبالت در آلیاژ دارد و در حرارتِ بالا سختی‌اش را حفظ می‌کند؛ برای استیلِ ضدزنگ و فولادهای سخت انتخابِ درست است. بسیاری از مته‌های کبالت نوکِ ۱۳۵ درجه با شکافِ مرکزی دارند که روی سطحِ فلز سُر نمی‌خورد.

متهٔ آهن روی چوب هم کار می‌کند — کمی زبرتر از متهٔ چوب — و روی پلاستیک و آلومینیوم هم خوب است. اما روی بتن و آجر در چند ثانیه نوکش آبی می‌شود و از بین می‌رود، چون سنگ را نمی‌شود برید؛ باید سایید و کوبید.

مته دیوار (الماسه)؛ کوبیدن به‌جای بریدن

آنچه در بازار «متهٔ الماسه» یا «متهٔ دیوار» نامیده می‌شود، الماس ندارد؛ سرش یک پلاکِ کاربیدِ تنگستن است که به بدنهٔ فولادی جوش خورده. کاربید آن‌قدر سخت و مقاوم به حرارت است که ضرباتِ دریلِ چکشی را تحمل کند و سنگ و ملات را خُرد کند. پلاک کمی پهن‌تر از بدنه است تا بدنه در سوراخ گیر نکند.

دنبالهٔ مته دو نوع دارد: گِرد برای سه‌نظامِ دریلِ چکشی، و SDS (چهارشیار یا پنج‌شیار) که داخلِ سه‌نظامِ بتن‌کن قفل می‌شود. متهٔ SDS را نمی‌شود در دریلِ معمولی بست و لازم هم نیست. تفاوتِ چهارشیار و پنج‌شیار در راهنمای انواع مته آمده است.

متهٔ دیوار روی فولاد تقریباً نمی‌بُرد و پلاکِ کاربیدش زیرِ فشار لب‌پر می‌شود. روی چوب سوراخ می‌زند ولی الیاف را پاره می‌کند و لبهٔ سوراخ زبر درمی‌آید.

مته چوب؛ سوزنی که مته را مرکز نگه می‌دارد

متهٔ چوب وسطِ نوکش یک سوزنِ تیز دارد که پیش از لبه‌ها وارد چوب می‌شود و مته را درست روی نقطه نگه می‌دارد. دو لبهٔ کناری ابتدا دورِ سوراخ را خط می‌اندازند و بعد چوب را برمی‌دارند؛ نتیجه، سوراخی تمیز بدونِ پارگیِ لبه است. برای قطرهای بزرگ‌تر متهٔ برگی (پهن) سریع و ارزان است ولی سوراخِ زبرتری می‌دهد.

متهٔ چوب را هرگز روی فلز نزنید: سوزنِ نوک در لحظهٔ اول کُند یا شکسته می‌شود و مته دیگر مرکز نمی‌گیرد.

کاشی، سرامیک و پرسلان؛ مته‌ای که نباید بکوبد

لعابِ کاشی و بدنهٔ پرسلان سخت و شکننده‌اند. متهٔ مخصوصِ کاشی نوکِ نیزه‌ای یا ستاره‌ای کاربیدی دارد که سطح را می‌تراشد، نه می‌کوبد. سه قاعده:

1. حالتِ ضربه خاموش. ضربه لعاب را می‌ترکاند.
2. دورِ پایین و فشارِ ملایم. برای جلوگیری از لیزخوردنِ مته، یک تکه نوارِ کاغذی روی نقطه بچسبانید.
3. بعد از عبور از کاشی، مته را عوض کنید. وقتی به دیوارِ پشتِ کاشی رسیدید، متهٔ دیوار ببندید و ضربه را روشن کنید.

برای پرسلانِ خیلی سخت، خنک‌کردنِ نوک با کمی آب از داغ‌شدن و کُندشدنِ مته جلوگیری می‌کند.

اگر متهٔ اشتباه بزنم چه می‌شود؟

دورِ درست برای هر قطر؛ با فرمول

مته‌ها بیشتر از حرارت از بین می‌روند تا سایش، و حرارت از دورِ زیادی برای قطرِ مته می‌آید. هر جنس یک «سرعتِ برشِ» مناسب دارد — سرعتی که لبهٔ مته روی سطحِ کار حرکت می‌کند. دور را این‌طور محاسبه کنید:

دور در دقیقه = سرعتِ برش (متر بر دقیقه) × ۱۰۰۰ ÷ (۳٫۱۴ × قطرِ مته به میلی‌متر)

برای متهٔ HSS در فولادِ نرمه، سرعتِ برشِ حدودِ ۲۵ متر بر دقیقه نقطهٔ شروعِ رایجی است. نتیجه:

این عددها نقطهٔ شروع‌اند، نه قانون. نشانهٔ درست‌بودنِ دور و فشار، برادهٔ رشته‌ای است؛ اگر به‌جای آن گردِ ریز یا دود می‌بینید، دور زیاد یا فشار کم است. چوب و پلاستیک دورِ بسیار بالاتری تحمل می‌کنند. در بتن، دورِ متوسط با ضربه کافی است و دورِ بیشتر فقط کاربید را داغ می‌کند.

قبل از مته زدن: دیوار را بشناسید

نیمی از اشتباه‌ها از ناشناختنِ جنسِ دیوار می‌آید. با یک میخِ کوچک به گوشهٔ نامحسوسی ضربه بزنید: گچ و کناف صدای توخالی دارد و مته آهن هم کافی است (مهم‌تر، رول‌پلاکِ مخصوصِ کناف است)؛ آجر و بلوک زیرِ گچ سفت است و گردِ قرمز یا خاکستری می‌دهد و دریلِ چکشی با متهٔ دیوار می‌خواهد؛ بتن میخ را پس می‌زند و بتن‌کن با متهٔ SDS لازم دارد. مسیرِ کابل‌ها معمولاً عمودی از کلید و پریز به سقف یا کف است؛ در همان امتداد سوراخ نزنید.

مته‌های پیشنهادی

قیمت‌ها هنگامِ انتشار از فروشگاه خوانده شده‌اند؛ عددِ روز را در صفحهٔ هر کالا ببینید. همهٔ مدل‌ها در دستهٔ مته (73 کالا).

برای سوراخ بزرگ‌تر از قطر مته، گرد بر چیست را بخوانید.

برای انتخابِ متهٔ آلپنِ مناسبِ هر جنس، مته آلپن را ببینید.

پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ فرق مته‌ها

فرق مته آهن و مته دیوار چیست؟

متهٔ آهن از فولادِ تندبُر ساخته شده و نوکِ مخروطیِ یکپارچه دارد که فلز را می‌بُرد. متهٔ دیوار سرِ کاربیدیِ جوش‌خورده و کمی پهن‌تر از بدنه دارد که با ضربه سنگ و ملات را خُرد می‌کند. متهٔ آهن روی دیوار می‌سوزد و متهٔ دیوار روی فلز نمی‌بُرد.

فرق مته آهن و مته چوب چیست؟

متهٔ چوب یک سوزنِ تیزِ مرکزیاب در وسطِ نوک دارد که مته را روی نقطه نگه می‌دارد و سوراخِ تمیز می‌دهد. متهٔ آهن نوکِ مخروطیِ حدودِ ۱۱۸ درجه دارد. متهٔ آهن روی چوب کار می‌کند، ولی متهٔ چوب روی فلز فوراً خراب می‌شود.

چطور بفهمم مته‌ام الماسه است؟

به نوکِ مته نگاه کنید: اگر پلاکی تخت و پهن‌تر از بدنه با رنگی متفاوت به سرِ مته جوش خورده، متهٔ دیوار با سرِ کاربیدی است که در بازار الماسه گفته می‌شود.

با مته آهن می‌شود دیوار را سوراخ کرد؟

روی گچ و کناف بله، ولی روی آجر و بتن خیر. نوکِ متهٔ آهن در چند ثانیه داغ و آبی می‌شود و لبه‌اش از بین می‌رود.

برای کاشی حمام چه مته‌ای بخرم؟

متهٔ مخصوصِ کاشی یا پرسلان با نوکِ نیزه‌ای کاربیدی، با ضربهٔ خاموش و دورِ پایین. بعد از عبور از کاشی برای دیوارِ پشت آن متهٔ دیوار ببندید.

مته کبالت برای چه کاری است؟

برای استیلِ ضدزنگ و فولادهای سخت. کبالت سختیِ مته را در حرارتِ بالا حفظ می‌کند. برای آهنِ معمولی متهٔ HSS کافی و ارزان‌تر است.

چرا مته‌ام دود می‌کند و کند می‌شود؟

معمولاً دور برای قطرِ مته زیاد است یا فشار کم است و مته به‌جای بریدن می‌ساید. دور را کم کنید، فشارِ یکنواخت بدهید و در فلزِ سخت روغنِ برش بزنید.

مته همه‌کاره جای همه را می‌گیرد؟

برای کارهای متفرقهٔ خانگی راحت است و روی چوب، فلزِ نازک و دیوار جواب می‌دهد، ولی در هر کاربردِ خاص، متهٔ اختصاصیِ همان جنس سریع‌تر و تمیزتر کار می‌کند.

خرید مته از جهان‌خواهان

همهٔ مته‌ها در دستهٔ مته و مته‌های کاشی و گرانیت در مته گرانیت فهرست شده‌اند. راهنماهای مرتبط: انواع مته و کاربرد آن‌ها، راهنمای خرید دریل، مته برگی چوب A.T.M و مته کاجی پگاسوس. همهٔ راهنماها در صفحهٔ ابزار آلات.